BORISLAV PEKIĆ: Savest Srbije u vremenu neslobode

U istoriji jednog naroda postoje pisci koji ne pripadaju samo književnosti, već i savesti vremena. Borislav Pekić je bio upravo takav — tih, uporan i nemilosrdno iskren. Njegove rečenice nastajale su iz sudara mita i stvarnosti, vere i sumnje, prošlosti koja ne prestaje da traje i budućnosti koja se stalno odlaže. U njima se ogleda Srbija kakva jeste i kakva se boji da bude: složena, ranjiva, ponosna i večito u preispitivanju.

Pekić nije pisao da bi utešio, već da bi probudio. Njegova dela nose miris balkanskih dvorišta, prašinu istorije, težinu porodičnih legendi i tiho pitanje o smislu slobode, morala i identiteta. Čitajući ga danas, ne vraćamo se samo jednom velikom piscu, već i sebi — onakvima kakvi smo bili, kakvi jesmo i kakvi još uvek pokušavamo da postanemo.

Ko je bio Borislav Pekić?

Književnik, scenarista, akademik, demokrata, zatvorenik, persona non grata. Životna priča kakvu ni današnja veštačka inteligencija ne bi mogla da ispiše.

Rođen u Podgorici, kao sin visokog državnog činovnika, Borislav Pekić se od malih nogu selio. Od Starog i Novog Bečeja, preko Mrkonjić Grada, do Knina… Može se reći da mu je burna budućnost predskazana još početkom Drugog svetskog rata, kada su njegovu porodicu proterali Italijani iz Cetinja za Srbiju. Po preseljenju u Beograd, 1945. godine, Pekić se školuje u Trećoj muškoj gimnaziji, gde maturira tri godine kasnije. Ubrzo potom biva uhapšen – kao član ilegalne organizacije.

Pripadnik Saveza demokratske omladine Jugoslavije, Borislav Pekić, osuđen je najpre na 10 godina zatvora. Kazna mu je na Vrhovnom sudu pooštrena – na 15 godina zatvora sa prisilnim radom i izvesnim brojem godina gubitka građanskih prava nakon izdržane kazne. Pomilovan je 1953. godine, posle pet godina provedenih u svojim mislima – koje je kasnije pretočio u svoje glavne romane.

Nakon puštanja na slobodu, Pekić je studirao eksperimentalnu psihologiju na Filozofskom fakultetu u Beogradu. Godine 1959. ženi se arhitektom Ljiljanom Glišić, sestričinom dr Milana Stojadinovića, nekadašnjeg predsednika vlade Jugoslavije. Naredne godine dobijaju ćerku Aleksandru, a Borislav Pekić piše svoj prvi od preko 20 filmskih scenarija. Prvi roman „Vreme čuda“ objavljuje 1965. godine, a on se narednih godina prevodi na mnoge svetske jezike – engleski, francuski, poljski, rumunski, italijanski, grčki…

Ponovne nesuglasice sa vlašću

Drugi roman objavio je 1970. godine – „Hodočašće Arsenija Njegovana“ – i u njemu oslikava studentske proteste 1968. godine u Jugoslaviji. Iako je ideološki bio distanciran od tog opozicionog pokreta, roman ga vraća u nemilost vlasti. Iako je dobio Ninovu nagradu za najbolji roman, Borislav Pekić godinu dana živi bez pasoša i biva proglašen personom non grata.

Čim su mu vraćena dokumenta, porodica Pekić odlučuje da je dosta osujećivanja i osude, te emigriraju u London 1971. godine. Borislav tamo nastavlja da radi i rađaju se neka od najznačajnijih dela srpske književnosti.

Posle više od 20 godina priprema i istraživanja, 1978. pojavljuje se prvi od sedam tomova fantazmagorije „Zlatno runo„. Priča o cincarskoj porodici Njegovan koju je započeo „Hodočašćem“ traje vekovima, sve do života u posleratnom Beogradu pod komunistima. Književnik Dragan Velikić piše u pregovoru prvog toma Zlatnog runa u Laguninom izdanju iz 2012. godine: „Defiluju pred čitaocem likovi Njegovana – ali i aveti koje su te likove za njihovih života naseljavale; lebde kentauri i vampiri, utornici i atentatori, istorijski likovi – od Sulejmana Veličanstvenog do Ilije Garašanina, ispisuju se strane o Beogradu još iz mitskih vremena… (…) Pekić je stvorio humor kakvom nema ravna u srpskoj literaturi. Neki likovi porodice Njegovan kao da su izašli iz stripova Alana Forda“.

Osamdesetih izlaze još tri knjige: „Besnilo“ (1983), „1999“ (1984) i „Atlantida“ (1988). Sva tri dela doživela su brojna izdanja. Krajem te decenije Borislav Pekić objavljuje trotomnu autobiografsko-memoarsku prozu „Godine koje su pojeli skakavci“ o posleratnim danima, životu i proganjanju od strane komunističkog režima.

„Čovek se nikad ne pita za razloge dobrih stvari koje mu se dešavaju. Zanimaju ga jedino uzroci rđavih.“ („Besnilo“)

Pekić ponovo na demonstracijama

Sa još 12 intelektualaca, Borislav Pekić 1989. godine obnavlja rad Demokratske stranke. Dve godine kasnije, čuvenog 9. marta, bio je na prvim masovnim demonstracijama protiv režima Slobodana Miloševića. U junu iste godine bio je kandidat za narodnog poslanika, ali nije prošao u drugi krug u kojem je pobedio Vojislav Šešelj.

Bio je aktivan do poslednjeg dana – i kao književnik i kao javna ličnost. Preminuo je od raka pluća u svom domu u Londonu 2. jula 1992, u 63. godini života.

Kako to obično kod nas biva, čini se da se Borislav Pekić više poštuje i slavi posthumno. Tako je nakon njegove smrti objavljen veliki broj njegovih dela, organizuju se brojne izložbe, skupovi… Odlukom Okružnog suda u Beogradu iz 2007. godine Pekić je rehabilitovan, a 2. marta 2016. godine na Cvetnom trgu otkriven je njegov spomenik.

Fond „Borislav Pekić“

Posle Pekićeve smrti, u julu 1993, osnovan je Fond „Borislav Pekić“, čiji su osnivači srpski PEN-centar, Srpska akademija nauka i umetnosti, Ministarstvo kulture, Branko Dragaš, Udruženje književnika Srbije i Ljiljana Pekić, koja je i direktor Fonda. Cilj Fonda je promocija i publikovanje Pekićevih dela, staranje o piščevoj zaostavštini, kao i projekti „Borislav Pekić našoj deci“ i godišnja nagrada „Borislav Pekić“ za književna dela u nastajanju. Od 1995. ustanovljena je književna nagrada nazvana njegovim imenom, koja se dodeljuje gimnazijalcima.

---

Borislav Pekić nije samo deo naše književnosti, već merilo naše savesti. Zadužio nas je mislima koje još nismo stigli da dostignemo. Ono najvažnije što moramo imati u vidu jeste da dok ne naučimo da poštujemo Pekića, teško da zaslužujemo one koji tek dolaze.